Δευτέρα, Νοεμβρίου 14, 2016

Τονισμός και πνεύματα στην αρχαία ελληνική γλώσσα


Δεύτερο μάθημα: Τονισμός και πνεύματα στην αρχαία ελληνική γλώσσα

Στο προηγούμενο μάθημα είχαμε κάνει αναφορά στα φωνήεντα και πιο συγκεκριμένα τα είχαμε κατηγοριοποιήσει σε:

α) μακρόχρονα: ω,η
β) βραχύχρονα: ο,ε
γ) δίχρονα: α,ι,υ

Αυτό θα μας απασχολήσει και σε τούτο το μάθημα που θα μιλήσουμε για τον τονισμό και τα πνεύματα. Καταρχάς, κάθε λέξη που αρχίζει από φωνήεν ή δίφθογγο (δηλαδή: αι, ει, οι, υι, ου)  ή από το σύμφωνο ῥ παίρνει από πάνω ένα πνεύμα. Τα πνεύματα είναι δύο: η ψιλή (᾿) και η δασεία (῾). Συνήθως, λέω στους μαθητές μου, για να μην τα μπερδεύουν, να θυμούνται: δασεία --> δεξιά. 


Πότε όμως βάζουμε ψιλή και πότε δασεία;

Γενικά...

1) Δασεία βάζουμε πάντα στα: υ και ρ, όταν βρίσκονται στην αρχή μιας λέξης, π.χ.: ῥέω, ὕδωρ
2) Άλλος τρόπος για να υποψιαζόμαστε τη χρήση δασείας είναι η σύνδεση λέξεων στα αρχαία ελληνικά με αντίστοιχες ξένες, καθώς οι ελληνικές λέξεις που δασύνονται αρχίζουν συνήθως από h, όταν μεταγράφονται σε ξένες γλώσσες, π.χ.: (αγγλ.) Hellas (Ἑλλάς), history (ἱστορία), hero (ἥρως), (γαλλ.) Homêre (Ὅμηρος), hystérie (ὑστερία), (γερμ.) Harmonie (ἁρμονία), (ισπ.) hora (ὥρα), κ.α.

Αν όμως έχεις δυνατή μνήμη, μπορείς να μελετήσεις και να απομνημονεύσεις τον κατάλογο με τις λέξεις που δασύνονται, οι οποίες δεν είναι και τόσες πολλές αν αναλογιστούμε τον πλούτο της αρχαίας ελληνικής. Είναι γεγονός ότι οι περισσότερες λέξεις παίρνουν ψιλή!

Λέξεις που δασύνονται:

-Τα άρθρα ὁ, ἡ, αἱ και οι δεικτικές αντωνυμίες ὅδε, ἥδε, οἵδε, αἵδε· οὗτος, αὕτη.
-Οι αναφορικές αντωνυμίες και τα αναφορικά επιρρήματα (εκτός από τα ἔνθα, ἔνθεν): ὅς, ἥ, ὃ κτλ., ὅπου, ὅθεν κτλ.
-Οι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας ἡμεῖς, ἡμῶν κτλ., οὗ, οἷ, ἕ, οι αντωνυμίες ἕτερος, ἑκάτερος, ἕκαστος και οι λέξεις που σχηματίζονται από αυτές (ἡμέτερος, ἑαυτοῦ, ἑτέρωθεν, ἑκάστοτε κτλ.).
-Τα αριθμητικά εἷς, ἕν, ἕξ, ἑπτά, ἑκατόν· επίσης τα παράγωγα από αυτά· ἕνδεκα, ἑξακόσιοι, ἑβδομήκοντα, ἑκατοντάκις κτλ.
-Οι ακόλουθες λέξεις (και όσες είναι παράγωγες από αυτές ή σύνθετες με α΄ συνθετικό τις λέξεις αυτές):

Α.- ἁβρός, ἅγιος, ἁγνός, ᾍδης, ἁδρός, ἁθρόος (στην αττική διάλεκτο), αἷμα, Αἷμος, αἱρέω-ῶ, αἱ ἁλαὶ (=η αλυκή), ἅλας, Ἁλιάκμων, γεν. -ονοςἉλίαρτος, ἁλιεύω (μτγν.), Ἁλικαρνασσός, ἅλις (= αρκετά), ἁλίσκομαι- ἅλωσις, ἅλλομαι (= πηδῶ), Ἁλόννησος, ἁλουργίς, γεν. -ίδος (μτγν.), ὁ ἅλς, γεν. τοῦ ἁλὸς (= αλάτι· συχνά σε πληθ. οἱ ἅλες = αλάτι, αλυκή), ἡ ἅλς, γεν. τῆς ἁλὸς (= θάλασσα), ἁλτήρ, πληθ. ἁλτῆρες, ἅλυσις, ἡ ἅλως (= αλώνι), ἅμα, ἅμαξα, ἁμαρτάνω, ἅμιλλα, ἅμμα (= δέσιμο, κόμπος· από το ἅπτω), ἁνύτω (αλλά και ἀνύ(τ)ω), ἁπαλός, ἅπαξ, ἁπλοῦς, ἅπτω-ἅπτομαι, ἅρμα, ἁρμόζω, ἁρμονία, ἁρμός, ἅρπαξ - ἁρπάζω, ἁφή, ἁψίκορος, ἁψίς, γεν. -ιδος.
Ε.(Ἑβραῖος), τὸ ἕδος (= θρόνος, ναός, άγαλμα), ἕδρα, ἑδώλιον, ἕζομαι (= κάθομαι), εἱλόμην (αόρ. β΄ του αἱροῦμαι), εἵμαρται – εἱμαρμένη, εἵργνυμι και εἱργνύω(= εμποδίζω την έξοδο, κλείνω μέσα· ενώ εἴργω = εμποδίζω την είσοδο, αποκλείω), εἱρκτή, Ἑκάβη, ἑκάς (= μακριά), Ἑκάτη, ἑκών, Ἑλένη, Ἑλικών (γεν. -ῶνος), ἡ ἕλιξ, ἑλίττω (= τυλίγω, στρέφω), ἕλκος, ἕλκω (μεταγ. ἑλκύω), Ἑλλάς, Ἕλλην, ἡ ἕλμινς (γεν. –ινθος = σκουλήκι των εντέρων), τὸ ἕλος, ἕνεκα ή ἕνεκενἑξής, ἕξω (μέλλ. του ρ. ἔχω), ἑορτή, ἕρκος (= φραγμός), ἕρμα, ἑρμηνεύω, Ἑρμῆςἕρπω, ἑσπέρα, ἕσπερος, ἑσπόμην (αόρ. β' του ἕπομαι), ἑστιάω-ῶ, ἑταῖρος, ἕτοιμος και ἑτοῖμοςεὑρίσκω, ἑφθός(= βραστός· για τα μέταλλα = καθαρισμένος με φωτιά, καθαρός), ἕψω (= βράζω), ἕωλος (= παλιός, όχι πρόσφατος), ἡ ἕως (= πρωί), ἕως. 
Η.- Ἥβη, ἡγέομαι –οῦμαι, ἥδομαι, ἥκιστα, ἥκω, ἧλιξ (= συνομήλικος, σύντροφος), Ἡλιαία, ἥλιος, ἧλος (= καρφί), ἡμέρα, ἥμερος, ἡμι- (αχώριστο μόριο), ἥμισυς, ἡ ἡνίακαι τὰ ἡνία (= χαλινός), ἧπαρ, Ἥρα, Ἡρακλής, Ἡρόδοτος, ἥρως, Ἡσίοδος, ἥσυχος, ἧττα, ἡττάομαι -ῶμαι, ἥττων, Ἡφαιστος, ἡνίκα.
Ι.- ἱδρύω, ἱδρώς, ἱέραξ, ἱερός, ἵημι, ἱκανός, ἱκέτης, ἱκνέομαι –οῦμαι, ἱλάσκομαι, ἱλαρός, ἵλεως, ἱμάς, ἱμάτιον, ἵμερος (=.πόθος), ἵππος, (μεταγεν. ἵπταμαι), ἵστημι, ἱστός - ἱστίον, ἱστορία, ἱστορέω -ῶ, ἵστωρ (γεν. -ορος = έμπειρος, γνώστης), ἵνα.
Ο.ὁδός, ὁλκάς (= πλοίο που ρυμουλκείται, φορτηγό), ὁλκή (= έλξη, εισπνοή, βάρος), ὁ ὁλκός (= μηχάνημα με·το οποίο έσερναν τα πλοία, λουρί, χαλινός, τροχιά, αυλάκι), ὅλμος, ὅλος, ὁρμαθός, ὁρμή, ὁ ὅρμος, ὁ ὅρος, τὸ ὅριον, ὁρίζω, ὁράω -ῶ, ὅσιος, ὅμως, ὅποτε, ὅπως, ὅτε.
Ω.ὥρα, ὡραῖος, ὥριμος, ὡς, ὥστε.

Τώρα πάμε στον τονισμό! Οι τόνοι είναι τρεις: η οξεία (′), η βαρεία (‵) και η περισπωμένη (~). Εν αρχή, καμιά λέξη δεν τονίζεται πιο πάνω από την προπαραλήγουσα. Ας τα πάρουμε όμως ένα-ένα. 

Πότε βάζουμε βαρεία;
-Βαρεία βάζουμε στη θέση της οξείας μόνο στη λήγουσα, όταν δεν ακολουθεί σημείο στίξης ή λέξη εγκλιτική, π.χ. --> τοὺς δὲ καλούς τε καὶ ἀγαθοὺς ὁμολογεῖς λέγειν ὡς ἔχει τὰ πράγματα;

Πότε βάζουμε οξεία και πότε περισπωμένη;
-Στον παρακάτω ασπροπίνακα μπορείς να δεις 5 βασικούς κανόνες τονισμού:


* Μπορείς να κλικάρεις πάνω στην εικόνα, για να την δεις καλύτερα.
** Στις λέξεις που βρίσκονται στον πίνακα αλλά και παραπάνω, στον κατάλογο, μπορείς να δεις και τη θέση των πνευμάτων και των τόνων.
*** Σε επόμενα μαθήματα θα ακολουθήσουν και άλλοι κανόνες τονισμού.

Δεν είναι δύσκολο, έτσι; Από τη θεωρία, στην πράξη! Άσκηση: Προσπάθησε να βάλεις σωστά τόνους και πνεύματα στις παρακάτω λέξεις και να αιτιολογήσεις την απάντησή σου:


πτωχος

τιμωμενος

Ελληνων

μητηρ

παιδευω

κηπος

ρητωρ

γραφησομαι

παιδες

νεφος

αμπελος

πελαγος

πατρωος

θηκη

οικτος

ανθρωπος

κρεας

αψυχος

πρωτον

κλαιω

πολεμων

πνεω

ησυχος

κοινος

αγαθος

κωμη

ολιγιστα

λεγειν

βασιλισσα

χωρος

πιστος

θνητος

νεωτερος

βασιλισσης

πειθομαι

γερων

πατερες

ληξομαι

παρηγορος

φευγε

















Μπορείς, αφού ολοκληρώσεις την άσκηση, να μου στείλεις τις απαντήσεις και να τις διορθώσω!


0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Είμαι φιλόλογος -πρόσφατα ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην Πολιτική Ιστορία (ΑΠΘ). Στα ενδιαφέροντα μου ανήκει η μελέτη της γλώσσας, η θεωρία της λογοτεχνίας και η παγκόσμια ιστορία. Προσπαθώ να μεταδώσω το πάθος μου για τη φιλολογία και την ελληνική γλώσσα στους μαθητές, Έλληνες και ξένους, ενώ παράλληλα ασχολούμαι με την έρευνα, αναλαμβάνω μεταφράσεις, όπως και την επιμέλεια βιβλίων. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *